نظام بنیچه سرباز
 
 
 
 
 
 
 

به درستی اطلاع دقیقی موجود نیست که از چه زمانی سربازگیری برای جنگهای منظم موضوعیت یافتـــه و آغاز گردیده است . می توان گفت تفکر سربازگیری در حدود 400 سال پیش از میلاد مسیح شروع شده اما به خاطر موقعیت سیاسی و اجتماعی‌آن زمان این تفکر به مرحله عمل در نیامد و همان اصول ابتدایی یعنی استخدام افراد مزدور وداوطلب، شیوه های اولیه‌سربازگیری بوده است .
«سربازگیری در ایران» که در طول تاریخ خود نامهای گوناگون (محافظ ، یــــاران فناناپذیر ، قزلباش ، قوای محلی ، تفنگچی لر ، قوللر ، نسقچی لر ، سپاهیان ایلات ، قوای ولایتی و غیره) خوانده شده تاریخچه ای بالنســبه طولانی دارد   اما شرح مختصری از سربازگیری برمبنای «بنیچه» که چندان قدمتی هم ندارد ضروری است .


 نظام بنیچه سرباز را مرحوم امیرکبیر (زاده: ۱۱۸۶، درگذشته:۲۰ دی ۱۲۳۰) صدراعظم با کفایت ناصرالدین شاه قاجار ابداع نموده بود .


لغت « بنیچه» از کلمه « بن»به معنی اصل و ریشه مشتق شده اما بهتر آن است که آن را ماخوذ از کلمه بنه به معنی جفـت بدانیـم که واحد تقسیم مالیات در دهات می باشد ، زیرا بنه یا جفت اصطلاحی است کشاورزی ، و به مقدار زمینی اطلاق می‌شود که با یک جفت گاو می توان آن را شخم زد و چون تقسیم بندی در دهات بر مبنای جفت گاو و زمین ( بنه ) بوده است میزان این نوع مالیات را بر آن استوار نموده و به سبب اینکه مبنای سربازگیری قاعده ثابت و مشخصی داشته باشد از این رویه استفاده شد .



بدین ترتیب مقـرر شـد هـر دو بـه تناسب و تعدادبنه و جفت دایر خود که بر همام اساس مالیات می پرداخت تعدادی هم سرباز بدهد ، و در این مورد تعیین گردید که که ازهر 10 نفر اهل ده یکی به خدمت سربازی برود . علت هم این بوده است که در آن هنگام جمعیت ایران در حدود 10 میلیون نفر بـوده کــه از این عده پنج میلیون را زن و ازپنج میلیون نفر بقیه را بچه ها و یک و نیم میلیون را اعیان و اشراف و طبقه علمــا و روحانیــون تشکیل داده بودند و و سرانجام یک میلیون نفر مرد قابل خدمت سربازی باقی می ماند و چون احتیاجات در حدود یکصد هزار نفر بود مقرر گردید که ازهر ده نفر مرد واجد شرایط خدمت فقط یک نفر که جوان تر ، علاقمند تر و لا قواره تر بود به نام سربــاز انتــخاب گردد .

 

 البته تلاش می شد که سرباز خود دارای ملک و حشم باشد در غیر اینصورت آن چند نفر دیگر که به سربازی نمی رفتند می بایــست مـبلغ صـد تومان بطور سرشکن جمع آوری نموده و برای خرید ملک و باغ و حشم ویا در واقع برای ایجاد علاقه به سرباز تعیین شده میدادند. جالب است بدانیم که ملک و دارایی خریداری شده تا خاتمه خدمت در رهن دولت باقی می ماند تا بدین وسیله از فرار او جلوگیری کرده باشـند و در صورت وارد آوردن ضرر و زیان به اسلحه و دیگر اموال دولتی وثیقه ای در دست دولت باقی باشد .

 

خدمت سربازی را نـمی توانسـتند با پول معاوضه نمایند و اگر سربازی حاضر و مایل به خدمت نبود    می توانست شخص دیگری را با پرداخت مبلغی به او ، برگـزیـند و ایـن مبلغ بستگی به رضایت طرفین و طمع شخصی داشت که به خدمت می رفت .


بنیچه ظاهراً از بن به معنى ریشه اخذ شده و به معنى اساسنامه و در اصطلاح مالیه سابق عبارت از صورت تقسیم مالیات هر ده بر آب و خاک آمده است که سهم هر جریب زمین یا ساعت آب یعنى واحد مالیاتى را معین و بدهى هر مالک را از کل مبلغ مالیات مشخص نماید براى اینکه قشونگیرى هم مثل مالیات بر پایه اساس مستقر شود، بنیچه مالیاتى را مأخذ دادن سرباز هم مقرر داشتند، خرج سفر سرباز تا محل اردوگاه و فرستادن کمک خرج براى سرباز و پادارانه دادن به خانواده در مدت بودن او در سر خدمت بر عهده صاحب بنیچه (مالک) بود... اجراى این ترتیب قشونگیرى اصلاحى هم در مالیات لازم داشت که مالیات هر ده را متناسب با عده سربازان بکنند تا بر مالک هم تحمیل زیاد نشود و در جاهایى مانند کاشان و یزد که سرباز نمى‏دادند بر مالیات نقدى افزوده گردد. ممیزى دهات که از عهد محمدشاه در پاره‏اى از جاها شروع شده بود عمومیت پیدا کرد».

در جاى دیگر نیز به این موضوع اشاره شده است: یزد در سفرنامه‏ها ص 65 نقل از تلگرافچى فرنگى چند نفر از اکابر اردکان به رسم دیدن  آمدند و تعریف کردند که تاکنون دولت ایران از اهل اردکان و یزد سرباز قبول نکرده‏اند و نگرفته‏اند «چرا که  مردمان کم‏جرأتى مى‏باشند »

 

 

بنیچه در اصطلاح عبارت بود از :

 

1- جمعی که دیوانیان بر اصناف حرفت و املاک می بندند، ارزیابی مالیاتی دسته جمعی یک ده و امثال آن .

 

 

2- تعهد اهالی هر ده مبنی بر آماده کردن عده ای سرباز برای حکومت .

 

به منظور اینکه سربازی نیز بر پایه و اساس مستقر شود بنیچه مالیاتی را مأخد تعداد سرباز قرار می دادند .

 


این نظام مشتمل بر 3 اصل بود؛


یکم، سرشماری که می‌­بایست از روی تناسب تعداد رعیت ساکن در دهات سرباز گرفته می‌شد؛

دوم، بنه‌بندی که از روی تعداد گاو و رعایا تعداد سرباز هم مشخص می‌شد

سومین اصل بنیچه مالیاتی بود که ملاک سربازگیری قرار می‌گرفت.


بر اساس نظام بنیچه هر روستا ، بخش و طایفه متعهد بود که متناسب با برآورد درآمد خود ، سربازان مورد نیاز را تامین کند..

سربازانی که مطابق نظام بنیچه مشمول به شمار می رفتند و نامشان برای خدمت نظام ثبت می شد ، جیره خانوادگی سالانه موسوم به « خانواره » دریافت می کردند .