ساختار خیش یا گاو آهن سنتی ( هِش سنتی ) در روستای مجارشین

 

 


زراعت سنتی و مدرن

 


با وجود اینکه در اکثر روستاهای ایران با ورود ماشین آلات صنعتی زراعت به شیوه سنتی از بین رفته ولی در روستای مجارشین همچنان زراعت سنتی همچون شخم با گاوآهن در کنار زراعت مدرن انجام می گیرد .

 

دلایل استفاده از شخم با گاو آهن در روستای مجارشین :

 

  1- وجود شیب زیاد در برخی اراضی دیمی

  2- باتلاقی بودن بعضی اراضی آبی در زمان شخم زدن

  3- نبود راه و فضای مناسب برای ورود و کار ماشین آلات کشاورزی به برخی از اراضی

 

 

 

گاوآهن یا خیش ابزاری در کشاورزی برای کندن و شخم زدن زمین دارای تیغه یا تیغه‌های فولادی سنگین که به وسیله چهارپا به ویژه گاو بر روی زمین کشیده می‌شود.

 



ساختار یک خیش یا گاو آهن سنتی ( هِش سنتی )    



از آنجایی که تربیت و نگهداری گاو فوائد و مزایای بیشتری نسبت به سایر چارپایان (قاطر،اسب و...) از جمله استفاده از شیر و گوشت ،حمل بار ،نگهداری آسانتر و... داشته از گذشته های دور تاکنون گاو از جمله حیوانات سنگین وزنی بوده که مردم به نگهداری آن همت گمارده اند . در کارهای کشاورزی نیز گاوهای نررا جهت شخم زدن زمینهای کشاورزی بکار گرفتند .وخیش ها را با وضعیت جسمی گاوها متناسب ساختند واز اینجا بود که اسم گاو و آهن ترکیب شد واسم مرکب " گاو آهن " را تشکیل داد که البته این نامگذاری آنقدر هم نمی تواند قدیمی باشد.
ساختارخیش یا هِش از قسمتهای مختلفی تشکیل یافته اند که اکثر آنها از چوب ساخته می شود که در زیر با توضیحات کامل به آنها اشاره خواهد شد .


شخم زنی به روش سنتی (جوت سورمک )  به داشتن شرایط زیر بستگی دارد :


1- دو رأس گاو نر

2- خیش یا گاو آهن

3- ماله یا مالا





ساختار یک هِش ( خیش یا گاو آهن )   




1- اوخ ( بدنه خیش ) : از چوب درختان قره آغاج برای ساخت بدنه خیش تهیه می گردد .

2 – بُوین دیریخ  ( یوغ ) : ابزار چوبی است که بر گردن دو گاو می اندازند و بدنه خیش را به آن متصل می کنند .

3 – گَواهین : نوک اهنی خیش است که هنگام شخم بر زمین فرو می رود .

4 – جوت چوبیغی : وسیله ای که برای پاک کردن نوک آهنی خیش ( گواهین ) و همچنین هدایت گاوها  استفاده می گردد . بدنه این ابزار از چوب و نوک آن از فلزی شبه وجین کن دستی است .

5 – ماله یا مالا : ابزار چوبی است مانند خیش که برای صاف کردن زمین های شخم زده استفاده می گردد.

6 – توربا یا کیسه : که درون آن کاه ، یونجه ، آرد نخود و یا آرد جو ریخته ، بر گردن گاو می اندازند تا گاوها در حین شخم زدن از آن بخورند .
ساختار یک خیش یا گاو آهن سنتی

 


ریز قطعات بدنه خیش
 
 

1- اوخ : بدنه چوبی خیش را گویند .

2- دَد یا دند : قطعه چوبی است در حدود یک متر که گواهین را به آن می بندند

3- گلیجا : چوب تراشیده شده ایست که بدنه خیش و چوب گواهین ( دَد ) را به هم متصل می کند تا هنگام شخم و زیر فشار از هم جدا نشده و نشکنند . گلیجا دو نوع است : دالی گلیجا  و قاباخ گلیجا

4– توتاخ ( دسته چوبی خیش ) : که برای متعادل نگه داشتن خیش توسط شخم زن ( جوتچی ) کاربرد دارد . 

5 – سوراخهای بدنه خیش : که برای برای اتصال به یوغ  کاربرد دارد .


  
ساختار  بوین دیریخ ( یوغ )



ابزار چوبی است که بر گردن دو گاو می اندازند و بدنه خیش را به آن متصل می کنند و شامل قسمت های زیر می باشد .


1- سینه چی : دو عدد چوب که در هر دو سمت بوین دیریخ است و بر گردن گاوها می اندازند .

2 – قِییش : لاستیکی است که بوین دیریخ و بدنه خیش را با آن می بندند . البته می توان به جای لاستیک از طناب نیز استفاده کرد .

3 – هَنجَه جُوا : چوبی است که بعد از بستن قِییش ( لاستیک ) بر سوراخ های بدنه خیش می اندازند تا بدنه خیش و بُوین دیریخ به هم متصل شده و از هم جدا نشوند .

4- طناب : که برای بستن چوبهای سینه چی به هم استفاده می شود.
 
 
 
 



ماله یا مالا


ابزار چوبی است مانند خیش که برای صاف کردن زمین های شخم زده استفاده می گردد. ماله از چوب درست شده و به شکل ذوذنقه با دهنه ای صاف است و از سه قسمت زیر تشکیل می یابد :


1-بدنه چوبی آن

2 – سنگ : که بر روی بدنه ماله می گذارند تا ماله سنگین تر شده تا هنگام حرکت ماله زمین شخم شده خوب صاف شود.

3 – دو عدد چوب تراشیده شده ایست که بر روی بدنه قرار دارد و کاربردش بست سنگ روی مالا است.

 
کرگر (kargar)
 
 
برای شخم زمینهای سنگلاخی و همچنین زمینهایی که کشاورز می خواست بصورت عمیق شخم زده شود از چهار گاو برای شخم زدن استفاده می کردند به چهار گاوی که برای شخم زدن مورد استفاده قرار می گرفت در اصطلاح « کرگر » نامیده می شد.

 
 
آتا لار سوزی در مورد گاو  :






1- قوجا اؤکوزی اؤلدورمگ اولار، اؤیرتمگ اولماز.


2- اؤکوزی اؤلنه چوخ یول گؤرسَدللر.


3- اؤکوز اؤزونه کوروشنه دُوَنده باشی آغریار.


4- یاتان اؤکوزون باشینه دوران اؤکوز س...چار